Bibliotekarze i pracownicy naukowi w procesie budowania repozytorium – katalog zadań

Zasadniczym celem powołania repozytorium na uczelni jest potrzeba upowszechnienia dorobku naukowego jak również konieczność długotrwałej archiwizacji tegoż dorobku. Repozytorium może stać się oknem na świat uczelni. Dzięki niemu dorobek naukowy ma duże szanse być dobrze widoczny, czytany, a w pewnej perspektywie czasowej częściej cytowany. Osiągnięcie stanu, w którym repozytorium będzie rozwijało się stabilnie może nastąpić tylko pod warunkiem stałej współpracy bibliotekarzy z pracownikami naukowymi. Bywa, że jest to współpraca twórcza i owocna, ale bywa też, że jest szorstka i niełatwa. Zarówno naukowcy jak i bibliotekarze mają szereg zadań do wypełnienia, co niejednokrotnie generuje problemy.

Głównym zadaniem pracowników naukowych jest aktywne budowanie zasobu repozytorium poprzez deponowanie własnych prac (tzw. samoarchiwizacja). Przeprowadzone na różnych uczelniach badania wykazują, że naukowcy zasadniczo chcą dzielić się wiedzą. Bywa jednak, że takie otwarte stanowisko jest jedynie deklaracją, bowiem występują bariery, które skutecznie zniechęcają pracownika naukowego od samoarchiwizacji. Najczęstszymi utrudnieniami, obok oczywistego braku czasu, są problemy związane z prawem autorskim. Naukowcy często nie wiedzą, czy są posiadaczami autorskich praw majątkowych, a to jest jeden z warunków umożliwiających zdeponowanie utworu w archiwum cyfrowym.

Część naukowców żywi błędne przekonanie, że otwarte repozytoria są rezerwuarem treści o niskiej, bo nierecenzowanej jakości. Część zaś sądzi, że jednym z kryteriów oceny osiągnięć naukowych jest publikowanie jedynie w czasopismach zamkniętych, indeksowanych w komercyjnych bazach danych. Takie stanowisko na pewno nie pobudza do otwierania dorobku w repozytoriach uczelnianych. Tworzy się jednak coraz większa frakcja uczonych, która obok moralnego obowiązku dzielenia się wiedzą, dostrzega w otwartej nauce wymierne korzyści dla siebie jak i dla samej nauki. Ci naukowcy deponują nierzadko cały swój dorobek w otwartych archiwach.

Zadania bibliotekarzy są zasadniczo różne od celów, które stoją przed pracownikami naukowymi. Część zadań jest przewidywalna i można opracować ich wykaz. Do tych podstawowych należą: dobór oprogramowania, wybór podstawowych, niezbędnych standardów, ustanowienie polityki funkcjonowania repozytorium. Przede wszystkim jednak obowiązkiem bibliotekarzy jest cykliczne docieranie do pracowników naukowych w celach promowania samego repozytorium oraz odpowiadania na wątpliwości kadry naukowej.

Rolą bibliotekarza-redaktora repozytorium jest również ciągłe uczenie się, śledzenie nowych trendów w kontekście otwartej nauki, implementowanie nowoczesnych rozwiązań w celu dostosowania repozytoriów do wymogów jakie niesie ze sobą rozwój nauki. To bibliotekarze muszą dostosować repozytorium do kryteriów unijnych programów (np. Horyzont 2020), nakładających na naukowców obowiązek deponowania w repozytoriach wszystkich prac, które powstaną ze środków unijnych. Ważne jest również śledzenie zmian ustawodawczych, zarówno w prawie autorskim jak i dotyczącym szkolnictwa wyższego.

Repozytorium instytucjonalne stanie się zespołem usług oferowanym członkom społeczności akademickiej wówczas, gdy uda się połączyć wysiłki pracowników naukowych oraz bibliotekarzy.

Małgorzata Rychlik

Małgorzata RychlikMałgorzata Rychlik pracuje na stanowisku starszego kustosza dyplomowanego w Oddziale Informacji i Transferu Wiedzy Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Jej zainteresowania naukowo-badawcze koncentrują się wokół zagadnień związanych z ruchem otwartej nauki. Współtworzyła pierwsze w Polsce repozytorium instytucjonalne AMUR (Adam Mickiewicz University Repository). Jest autorką prac na temat otwartych repozytoriów. Uczestniczy w zagranicznych i polskich konferencjach bibliotekoznawczych. Jest absolwentką Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Warszawskiego. Przez szereg lat kierowała Biblioteką Instytutu Badania Ssaków PAN w Białowieży.