[Z repozytoriów] Zabiegi cenzorskie w polskiej edukacji historycznej w latach 1944-1989

Kolejnym artykułem dostępnym w otwartych repozytoriach, na który chciałbym zwrócić uwagę, jest artykuł poświęcony stykowi edukacji i polityki historycznej (w gorszym, propagandowym wydaniu), autorstwa Zbigniewa Osińskiego z UMCS w Lublinie, Zabiegi cenzorskie w polskiej edukacji historycznej w latach 1944-1989.

Osiński zauważa, że selekcja informacji jest nieodzownie związana z indoktrynacją. Cenzura przybierała charakter instytucjonalny. Cenzura instytucjonalna prowadziła jednak do autocenzury. Według Osińskiego cenzura instytucjonalna podręczników szkolnych odbywała się w trzech ośrodkach. Po pierwsze w organach partyjnych (najpierw PPR, potem PZPR), po drugie w Ministerstwie Oświaty, które decydowało o dopuszczeniu do użytku szkolnego materiałów edukacyjnych, wreszcie po trzecie w Głównym Urzędzie Prasy, Publikacji i Widowisk (w 1981 r. skrócono nazwę usuwając z niej „prasę”), czyli właściwej instytucji odpowiedzialnej za cenzurę w komunistycznej Polsce. Praktyki autocenzurujące dawały się zauważyć zarówno wśród samych autorów podręczników, jak i wśród wydawców. I jedni, i drudzy dążyli do dopuszczenia podręcznika do użytku.

Zbigniew Osiński dokonuje przeglądu wypowiedzi polityków i urzędników od okresu stalinowskiego do lat 80-ych, które wpływały na treść podręczników do nauczania historii. W 1948 r. zastąpiono tradycyjne epoki (starożytność, średniowiecze, nowożytność itd.) typologią marksistowską (niewolnictwo, feudalizm, okres ku socjalizmowi). Na fali odwilży 1956 r. nacisk ideologiczny zmniejszył się, choć Gomułka przycisnął śrubę na nowo w 1957 r. W latach 70-tych trwała dyskusja o reformie oświatowej i złagodzono ponownie presję ideologiczną, co ponownie zmieniło się wskutek „karnawału Solidarności”.

Artykuł wiele by zyskał, gdyby wzbogacić go o dwa wątki. Po pierwsze o próbę wskazania, jakie faktycznie przełożenie na podręczniki miały wypowiedzi dygnitarzy, po drugie, pokazanie rzeczywistego zderzenia autora podręcznika z cenzurą. Czy zdarzało się w tego typu utworach prowadzenie gry z cenzurą (co miało miejsce w zarówno w dziełach literackich, jak i pracach naukowych)?

Tytuł: Zabiegi cenzorskie w polskiej edukacji historycznej w latach 1944-1989
Autor: Zbigniew Osiński
Adres bibl.: [w] Nie po myśli władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa na ziemiach polskich od wieku XIX do czasów współczesnych, red. D. Degen, M. Żynda, Toruń 2012, s. 313-330.
Źródło: Repozytorium Centrum Otwartej Nauki (CEON)
URI dokumentu: [link do pobrania publikacji]