Muzea wobec zmian. Notatki z seminarium „Komercyjność obok misji”

Wnętrze sklepiku przy Washington State History Museum. Widoczne półki i stoliki z pamiątkami i gadżetami muzealnymi.

Sprawne funkcjonowanie muzeów jako opiekunów zbiorów materialnych i wartości kulturowych oraz praktyczne aspekty działalności instytucji kultury były przedmiotem październikowego seminarium „Komercyjność obok misji. Prodochodowe wykorzystanie zasobów muzeów” w Centrum Promocji Informatyki. We wprowadzeniu do spotkania prof. Dorota Folga-Januszewska (Prezydent Polskiego Komitetu Narodowego międzynarodowej rady muzeów ICOM/UNESCO) przypomniała bieżącą definicję muzeum według znowelizowanej w 2012 roku ustawy o muzeach:

Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów.

Prof. Januszewska zauważyła, że modele ‘instytucji non-profit’ – których celem jest przechowywanie dóbr materialnych i opieka nad dobrami niematerialnymi – funkcjonują w kulturze europejskiej od epoki starożytności (IV w. p.n.e.); zwróciła też uwagę na grecki termin oikonomiā – “zarządzanie domem”, którego pierwotny sens obejmował znaczenia istotne dziś w dyskusji o funkcjach muzeów:

Zrozumieniu pojęcia pomaga przypomnienie greckiego słowa ukształtowanego w tym samym czasie co pojęcie musaeum – w greckim oikonomiā (zarządzanie domem) istniał odcień znaczeniowy tak ważny w wypadku muzeum – zarządzania rozumianego szeroko, nie tylko jako wymiana towarów i dóbr, ale równowaga między wartościami materialnymi i niematerialnymi. Zarządzanie domem odnosiło się do ludzi i stanu ich posiadania, religii i poglądów. Oikonomiā pozwalała zachować równowagę, a efektem ekonomicznego postępowania był rozkwit domu – także w wymiarze miejsca i jego kształtu.

Do źródeł koncepcji muzeów nawiązywała też dr Anna Góral (Instytut Kultury UJ), która w swoim wystąpieniu porównywała te instytucje do starożytnej agory – miejsca spotkania, interakcji i wymiany doświadczeń lub wiedzy, w którym komunikacja nie biegnie jednostronnie – od nadawcy-instytucji do odbiorcy-konsumenta kultury – a wielokierunkowo. Jako ‘depozytariusze dziedzictwa’ (A. Góral) muzea pełnią funkcję pomocniczą w procesie redefinicji tożsamości kulturowej i indywidualnej. Zbiory, jak podkreślały obydwie prelegentki, stają się punktem wyjścia do tworzenia relacji kulturowych i komunikacji z odbiorcami, czy pomiędzy odbiorcami.

Rozwój twórczej aktywności społeczeństw oraz świadomości roli kultury w rozwoju sprawia, że potrzeba istnienia instytucji kultury wzrasta. Równolegle rośnie również rola muzeów w biznesie turystycznym. Muzea typu „must see”posiadają szeroką ofertę komercyjną dla odwiedzających, włączają odwiedzających w procesy twórcze; wpływają na rozwój swojego otoczenia. Muzea mają być centrami rozwoju społeczności lokalnych, ten rozwój pobudzać i podtrzymywać. Dziś nie wystarczy już być tylko strażnikiem skarbu. (Anna Góral)

By pełnić powyższe role, instytucje kultury muszą dokonać przemyślanego wyboru nowych modeli funkcjonowania, w których oferta komercyjna nie będzie kolidować z realizacją misji oraz angażowaniem odbiorców w działalność kulturalną. Jednym z rozwiązań, jakie przedstawił dr inż. Wojciech Wiza (Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu) może być ‘model wspólnotowy’ oparty na dążeniu do maksymalnego zaangażowania odbiorców (‘klientów’) w różnorodne formy działania muzeum (np. współtworzenie witryny czy blogów prowadzonych przez instytucję, udział w wydarzeniach, społeczne zbiórki eksponatów czy dokumentów, sieci tematyczne, dzielenie się wiedzą za pośrednictwem serwisów tworzonych przez instytucję etc.) Model wspólnotowy umożliwia także działalność komercyjną: przykładem działalność Rijksstudio czy – jak zaproponował autor wystąpienia – umożliwienie drukowania kopii wybranych obiektów w 3D.

Ekonomiczny potencjał ponownego wykorzystania zasobów muzeów jest jedną z przyczyn zmian wprowadzanych do dyrektywy o ponownym wykorzystaniu informacji sektora publicznego (re-use), które wkrótce obejmą publiczne muzea, biblioteki i archiwa. Dr Piotr Szpanowski (Zastępca Dyrektora Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie) przedstawił planowane regulacje prawne. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/37/UE wprowadzona 26 czerwca 2013, zmieniająca wcześniejsze regulacje dotyczące ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, rozszerza zakres obowiązywania regulacji na muzea, biblioteki oraz archiwa:

Biblioteki, muzea i archiwa posiadają bogaty zbiór cennych zasobów informacji sektora publicznego, w szczególności od kiedy przedsięwzięcia w dziedzinie digitalizacji zwielokrotniły ilość dorobku cyfrowego wchodzącego w zakres domeny publicznej. Te zbiory dziedzictwa kulturowego wraz z powiązanymi z nimi metadanymi stanowią potencjalną podstawę treści cyfrowych w zakresie produktów i usług oraz mają ogromny potencjał w dziedzinie innowacyjnego ponownego wykorzystywania w takich sektorach jak edukacja i turystyka. Większe możliwości ponownego wykorzystywania publicznego dorobku kulturowego powinny pozwolić przedsiębiorstwom unijnym między innymi na wykorzystywanie jego potencjału oraz przyczynienie się do wzrostu gospodarczego […] W przypadku dokumentów, do których prawa własności intelektualnej posiadają biblioteki, w tym biblioteki uniwersyteckie, muzea i archiwa, państwa członkowskie zapewniają – w sytuacji gdy dozwolone jest ponowne wykorzystywanie takich dokumentów – możliwość ponownego wykorzystywania tych dokumentów do celów komercyjnych lub niekomercyjnych […]

Założenia projektu ustawy zostały przedstawione do konsultacji społecznych w czerwcu 2014 przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Regulacje mają zostać przyjęte i opublikowane do 18 lipca 2015 roku i obowiązywać po upływie 3 miesięcy dni od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw RP. Do najważniejszych konsekwencji wprowadzenia powyższych rozwiązań prawnych – podkreślił autor prezentacji – należy potrzeba wypracowania i wdrożenia w instytucjach kultury jasno określonych procedur udostępniania zasobów z domeny publicznej.

Konsekwencją kolejnych redefinicji koncepcji muzeum jest potrzeba otwartości na praktyczne zmiany metod działania, dostosowane do specyfiki każdej z tych instytucji. Uczestnicy seminarium słusznie podkreślali potrzebę znalezienia takich modeli funkcjonowania, w których realizacja misji publicznej oraz działalność ‚prodochodowa’ nie ograniczają się wzajemnie, a przeciwnie – jedna wspiera drugą. Być może wprowadzenie nowych przepisów dotyczących ponownego wykorzystywania zasobów publicznych (i ich realizacja) przyspieszy utworzenie case studies dokumentujących praktyczne rezultaty większej dostępności zasobów z domeny publicznej z kolekcji polskich muzeów. Nadchodzące zmiany są okazją, by przemyśleć strategie funkcjonowania i metody stosowane przez siostrzane instytucje w Polsce i za granicą.

Sklepik muzealny w Washington State History Museum, CC BY-SA Joe Mabel, Wikimedia Commons