ACADEMICA – nowy element polskiej infrastruktury otwartego dostępu?

Przygotowany przez Bibliotekę Narodową system ACADEMICA może stać się ważnym elementem polskiej infrastruktury otwartego dostępu do publikacji naukowych. Wiele zależy jednak od postawy wydawnictw i redakcji czasopism.

Szybsze wypożyczenia międzybiblioteczne

Na zaproszenie Biblioteki miałem okazję przetestować aktualną wersję tego systemu. Jego głównym zadaniem jest usprawnienie wypożyczeń międzybibliotecznych poprzez zbudowanie narzędzia pozwalającego na przeglądanie publikacji z katalogu Biblioteki Narodowej na terminalach w bibliotekach współpracujących. Terminale pozwalać mają na maksymalnie trzydniowy dostęp do treści artykułu lub książki, zawsze ograniczony wyłącznie do jednego użytkownika. Ograniczenie to, podobnie jak blokada pobierania publikacji, wynika bezpośrednio z przepisów prawa autorskiego – więcej na ten temat dowiedzieć się można z komunikatu prasowego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącego problemu zwielokrotniania utworu w ramach korzystania z dozwolonego użytku bibliotecznego:

Utrwalanie nie mieści się w granicach udostępniania, a należy je traktować jako zwielokrotnianie – w wyniku tych czynności powstają bowiem kopie (w formie cyfrowej lub formie wydruku). Jak Rzecznik trafnie zauważył: „w tym kontekście pojęcie udostępniania wyłącza z zakresu rzeczonego wyjątku możliwość utrwalenia dzieła na kluczu USB, ponieważ w tym wypadku nie chodzi o udostępnianie przez bibliotekę publiczną (…), lecz o stworzenie prywatnej kopii cyfrowej przez użytkownika. Ponadto takie zwielokrotnienie nie jest konieczne, aby zapewnić skuteczność (effet utile) omawianego wyjątku, nawet jeżeli byłoby ono użyteczne dla użytkownika. Taka kopia może zresztą być ponownie skopiowana i rozpowszechniana w Internecie.”

Ponieważ ze względu na przepisy prawa autorskiego w systemie dostępna może być tylko jedna cyfrowa kopia publikacji, czytelnicy będą zmuszeni rezerwować do niej dostęp, co w przypadku popularnych tytułów może być problemem. Sposób rezerwacji jest na szczęście intuicyjny, czasu dostępu wyznaczają jednak godziny pracy biblioteki, w której znajduje się terminal. Do korzystania z systemu konieczne jest posiadanie karty bibliotecznej. Za cenę tych ograniczeń mamy mieć możliwość dostępu do cyfrowych wersji najnowszych polskich publikacji naukowych oraz najnowszych numerów czasopism, których wciąż nie można czytać w modelu open access.

rezerwacje_academica

Dziś w systemie znajduje się ponad 420 tys. publikacji, codziennie dodaje się około 10 tys. stron. Jakość udostępnianych skanów jest różna – te skanowane w ramach Academiki posiadają warstwę tekstową (którą można kopiować), te pozyskiwane z innych projektów Biblioteki Narodowej już niekoniecznie. OCR dobrej jakości jest podstawą jednej z najważniejszych funkcji tego systemu – wyszukiwania pełnotekstowego, posiadającego dodatkowo opcję wyświetlania kontekstu wyszukiwanej frazy w wynikach wyszukiwania (podobnie wyszukiwać można w Google Books).

Wsparcie dla open access w Polsce?

Pisałem wyżej, że ACADEMICA może stać się ważnym elementem polskiej infrastruktury otwartego dostępu do publikacji naukowych. W jaki sposób? Obok publikacji dostępnych wyłącznie na terminalach w bibliotekach partnerskich ACADEMICA udostępnia część publikacji w trybie otwartego dostępu (bez konieczności logowania oraz z możliwością pobrania przynajmniej tych treści, które są dostępne w postaci plików PDF). Wydaje mi się, że to może być dobra oferta dla wydawców wciąż zamkniętych polskich czasopism naukowych. Nawiązując współpracę z Biblioteką Narodową mogą bezkosztowo przenieść swoje czasopisma do Internetu i opublikować je w profesjonalny, zgodny ze standardami sposób. To samo dotyczy właścicieli praw do monografii naukowych czy tomów pokonferencyjnych – pytanie tylko, czy wydawnictwa akademickie będą w ogóle zainteresowane taką współpracą. Zresztą nawet jeśli nie, to ich publikacje i tak docelowo znajdą się w katalogu, tyle że zamiast w swobodnym trybie otwartego dostępu czytać je będzie można wyłącznie na terminalach.

Taka forma korzystania z literatury naukowej nie jest specjalnie wygodna: system nie pozwala na pobieranie chronionych publikacji, na terminalach nie będzie można też korzystać z poczty elektronicznej czy edytora tekstu. ACADEMICA umożliwia jednak tworzenie notatek do poszczególnych publikacji – są one dostępne na koncie użytkownika i można z nich skorzystać także poza terminalem.

Ewa Rozkosz na swoim blogu podkreślała, że ACADEMICA nie jest biblioteką cyfrową. Z jednej strony ma rację – to przede wszystkim narzędzie mające usprawnić i ograniczyć koszty wypożyczeń międzybibliotecznych. Z drugiej jednak strony część publikacji będzie udostępniana swobodnie także poza terminalami. W połączeniu z wyszukiwarką pełnotekstową jest to moim zdaniem ważne uzupełnienie oferty polskich naukowych bibliotek cyfrowych. W tym kontekście warto byłoby także podjąć wątek integracji zasobów z tego projektu z innymi naukowymi wyszukiwarkami, oczywiście na poziomie metadanych.

Wydaje mi się, że sukces tego projektu zależy od tego, ile i jakich zasobów znajdzie się w nim w trybie otwartego dostępu. Infrastruktura open access w Polsce jest coraz bogatsza i wydawcy mają coraz mniej technicznych argumentów za blokowaniem swobodnego dostępu do wydawanych przez siebie – a finansowanych ze środków publicznych – książek i czasopism. Aktualnie w zbiorach Academiki znajduje się ponad 300 tys. publikacji w otwartym dostępie gratis, niestety część z nich to tzw. dżs-y (dokumenty życia społecznego), w tym np. dokumentacje prac władz samorządowych oraz stare zasoby z domeny publicznej, których udostępnianie bez ograniczeń jest czymś oczywistym. Nie negując znaczenia tego typu zasobów, warto byłoby oddzielić je w wynikach wyszukiwania za pomocą dodatkowego filtra.

Na koniec warto dodać, że korzystanie z takiej formy wypożyczeń międzybibliotecznych jest darmowe dla czytelników, nie generuje też żadnych kosztów dla biblioteki partnerskiej, która instaluje u siebie terminal. Po podpisaniu umowy na adres biblioteki przesyłane jest na kluczu USB odpowiednie oprogramowanie, możliwe do instalacji nawet na starszych komputerach.

ACADEMICA ma być dostępna dla wszystkich użytkowników już w listopadzie.

Artykuł powstał we współpracy z Biblioteką Narodową.