Otwarte zasoby w edukacji historycznej

villageschool

Internet jest bogatym źródłem materiałów edukacyjnych, które mogą być użyte na lekcjach historii. Mówiąc o dostępności tych zasobów powinniśmy jednak zwracać uwagę nie tylko na możliwość dotarcia do nich, ale też pełną swobodę wykorzystania. Tę gwarantują jedynie otwarte zasoby edukacyjne.

Trwający właśnie Tydzień Otwartej Edukacji zwraca naszą uwagę na wynikające z przepisów prawa autorskiego ograniczenia w wykorzystywaniu zasobów internetowych w edukacji. Zasoby te tworzą sami nauczyciele i nauczycielki, instytucje publiczne, organizacje pozarządowe, wydawnictwa. Chociaż materiały te są łatwo dostępne, prawo autorskie nie pozwala nam ich wykorzystywać w dowolny sposób. Chronione utwory – a takimi są scenariusze lekcji, podręczniki, artykuły w czasopism naukowych i popularnonaukowych czy portali a nawet notki na blogach historycznych i materiały źródłowe – nie mogą być rozpowszechniane i modyfikowane bez zgody właścicieli praw autorskich.

W polskich przepisach istnieje instytucja dozwolonego użytku edukacyjnego, który pozwala edukatorom i edukatorkom z podmiotów oświatowych (przede wszystkim szkół) pod pewnymi warunkami kopiować i w inny sposób wykorzystywać chronione utwory. Jednak dziś, kiedy edukacja nie jest tylko sprawą szkoły, a pozaszkolne projekty historyczne stają się ważnym uzupełnieniem tradycyjnej oferty edukacyjnej, prawa do swobodnego edukacyjnego wykorzystania dostępnych w internecie treści powinny być rozszerzone. Dopóki jednak prawa te nie są powszechne i – w perspektywie prawa autorskiego i ochrony utworów – działalność edukacyjna zrównana jest z działalnością o komercyjnym i rynkowym charakterze, rozwiązaniem może być rozwój otwartych zasobów edukacyjnych.

Czym są otwarte zasoby edukacyjne? Jak czytamy na stronach Koalicji Otwartej Edukacji, to:

materiały, które są publicznie dostępne w internecie (bez kontroli dostępu), opublikowane wraz z prawem do dalszego ich wykorzystania (zalecane jest stosowanie tzw. wolnych licencji) i rozwijane w otwarty sposób z możliwością udziału beneficjentów w procesie redakcyjnym.

Otwartym zasobem edukacyjnym mogą być zatem np. scenariusze lekcji historii, publikowane online na wolnych licencjach i w postaci pozwalającej na ich łatwe edytowanie (np. w plikach tekstowych odt zamiast w zamkniętych plikach pdf). Wykorzystanie wolnych licencji gwarantuje wolność wykorzystania tych materiałów, a otwarte formaty plików, za pomocą których są udostępniane ułatwiają ich przetwarzanie. Taki scenariusz lekcji może być swobodnie drukowany, kopiowany, rozpowszechniany na stronach szkoły czy blogu nauczyciela czy włączany do innych publikacji. Wolne licencje nie ograniczają także użycia komercyjnego – jest to szczególnie ważne, ponieważ w przypadku działań edukacyjnych czasem bardzo trudno rozdzielić działania komercyjne od niekomercyjnych (np. w perspektywie wynagrodzeń dla edukatorów i edukatorek czy opłat za udział w projekcie edukacyjnym).

Równolegle do starań o reformę prawa autorskiego w kierunku zagwarantowania większych uprawnień dla działań edukacyjnych rozwija się ruch na rzecz otwartych zasobów edukacyjnych. Ich znaczenie – również na poziomie polityki państwa – podkreśla UNESCO, OECD i Unia Europejska (rekomendacja numer 1836 z 2008 roku). Realizacją otwartej polityki edukacyjnej jest przyjęcie zasady, że wszystkie treści edukacyjne tworzone przez instytucje publiczne czy z publicznych środków powinny być dostępne na wolnych licencjach.

Zasadę te wdrażają już także niektóre polskie instytucje: Ośrodek Rozwoju Edukacji buduje wolne e-podręczniki (w tym także podręcznik do historii) a Muzeum Historii Polski promuje udostępnianie na wolnych licencjach treści tworzonych w programie Patriotyzm Jutra. Dla polskich edukatorów i edukatorek ważnym źródłem dobrej jakości otwartych zasobów edukacyjnych będzie też portal Histmag.org, który jakiś czas temu opublikował większość swoich treści na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach. Ważnym źródłem otwartych zasobów edukacyjnych jest też Wikipedia i jej siostrzane projekty, zwłaszcza Wikimedia Commons (repozytorium materiałów wizualnych, w tym historycznych grafik i fotografii) oraz WikiSources (repozytorium tekstów źródłowych). Katalog materiałów historycznych dostępnych na wolnych licencjach lub w domenie publicznej – a więc będących otwartymi zasobami – publikuje także serwis Historiawsieci.pl.

W ramach międzynarodowego Tygodnia Otwartej Edukacji KOED zaprasza do zadawania pytań dotyczących problemów związanych z prawem autorskim w edukacji. Od 10 do 15 marca gromadzone będą pytania, na które odpowiadać będą eksperci Koalicji. Wybrane pytania uzupełnią także bazę prawnoautorskiej pierwszej pomocy, powstającej w ramach serwisu prawokultury.pl. Warto odwiedzić przygotowaną przez KOED stronę domową Tygodnia Otwartej Edukacji
Obraz: Jan Steen, Wiejska szkoła (ok. 1670), link