Dzieci z łódzkiego getta – otwarty projekt badawczy

13 tys. nazwisk, 13 tys. dzieci, 13 tys. historii do opowiedzenia. Waszyngtońskie Muzeum Holocaustu prowadzi projekt badawczy Children of the Lodz Ghetto, w który każdy może się włączyć. Osoby zaangażowane w tę inicjatywę pomagają rekonstruować losy dzieci z łódzkiego getta łącząc ze sobą informacje z wielu dostępnych baz danych. Z pomocą wolontariuszom przychodzą historycy stymulujący ich pracę i weryfikujący jej rezultaty.

Celem projektu jest zrekonstruowanie losów dzieci z Litzmannstadt-Getto, których nazwiska pojawiły się na pewnej imiennej liście. W 1941 roku Chaim Rumkowski, przewodniczący łódzkiego Judenratu, otrzymał album z ponad 13 tysiącami noworocznych życzeń pisanych odręcznie przez uczniów z getta. Minął rok. Część z dzieci, których podpisy znalazły się w pamiątkowym albumie została przetransportowana do obozu zakłady w Chełmie i zamordowana w mobilnych komorach gazowych na ciężarówkach. Niektórym z dzieci, które pozostały w getcie, udało się przeżyć akcję jego likwidacji i doczekać końca wojny (szacuje się, że około 5 proc. populacji getta przeżyło Zagładę).

Do projektu może włączyć się każdy bez względu na wykształcenie i wykonywany zawód. Dostępna jest alfabetyczna lista nazwisk uczniów, w oparciu o którą użytkownicy tworzą profile biograficzne poszczególnych dzieci. Odtwarzanie historii ich życia – i tym samym proces badawczy – podzielone jest na pięć etapów, podczas którego gromadzi się dane pozwalające na podstawową identyfikację osoby, dokumentujących jej pracę w getcie i transport do obozu zagłady lub wyzwolenie i dalsze, powojenne losy. Do każdej z tych kategorii badawczych przydzielone są odpowiednie bazy danych, w których wolontariusze szukają potencjalnych informacji na temat poszczególnych osób.

Założenie bezpłatnego konta w serwisie umożliwia dostęp do tych baz danych, przyporządkowanych do konkretnych zagadnień: np. przy szukaniu informacji o tym, czy dana osoba była zmuszana do niewolniczej pracy na rzecz Niemców możemy posłużyć się dostępnymi spisami więźniów i księgami zmarłych. Praca wolontariusza polega na przeszukiwaniu zróżnicowanych zasobów – są to m.in. zdigitalizowane dokumenty i zdjęcia, nagrania historii mówionej czy relacje świadków i ocalałych.

Po zarejestrowaniu i zalogowaniu się w serwisie możemy rozpocząć prowadzenie własnych badań i dodawania informacji. Obok formularzy, w które możemy wprowadzać dane umieszczono pomocnicze i instruktażowe nagrania video. Przykładowo, kiedy po przeprowadzeniu własnej kwerendy chcemy uzupełnić profil osoby o jej imię, system zachęca do obejrzenia materiału video Dlaczego imiona bywają zwodnicze?, a przy ustalaniu adresów dostępny jest krótki instruktuaż w materiale Jak znaleźć adres w bazie danych? Informacje zebrane z internetowych baz danych konfrontowane są z możliwym przebiegiem życia poszczególnych dzieci. Ze stworzonych w oparciu o te dane opisów dowiadujemy się, gdzie dzieci chodziły do szkoły, kim byli ich rodzice, na jakiej ulicy mieszkały, jak zginęły lub jak potoczyły się ich dalsze losy po wojnie. Użytkownicy poza podaniem źródła niekiedy opisują także proces dochodzenia do informacji i wyciągania wniosków.

Dodane przez wolontariuszy dane są sprawdzane i komentowane przez historyków koordynujących pracę badawczą. Eksperci starają się też odpowiadać na pytania, stymulować proces uzupełniania informacji i podsuwać użyteczne wskazówki. Informacje dostarczane przez użytkowników są poddawane dyskusji i mogą mieć różny status – np. możliwe czy potwierdzone. W tworzeniu profilu jednego dziecka może uczestniczyć wielu użytkowników, uzupełniając informacje i próbując weryfikować wzajemnie ich prawdziwość.

Zdarza się, że podpis dziecka z albumu zawiera tylko nazwisko i inicjał imienia, co budzi wiele wątpliwości co do jego tożsamości i prowadzi do pojawiania się wielu możliwych wersji, które są następnie dyskutowane i sprawdzane. Wątpliwościami, pytaniami i relacjami z postępów w pracy można dzielić się na forum dyskusyjnym, a profesjonalną pomoc uzyskać od najbardziej doświadczonych i osiągających najlepsze rezultaty użytkowników. Postępy w badaniach widoczne są już na głównej stronie projektu, gdzie wyświetla się liczba zidentyfikowanych osób z informacją o tym, ilu dzieciom udało się przeżyć Zagładę.

Projekt Children of the Lodz Ghetto możemy uznać za przykład badań archiwalnych opartych na crowdsourcingu, choć podkreślić należy, że w tym wypadku nastawione są w większej mierze na proces niż na sam rezultat. Do projektu może włączyć się każdy, osobiście doświadczając wyzwań związanych z pracą historyka, ucząc się metod zbierania i weryfikowania informacji oraz tworzenia narracji historycznych. Bardziej doświadczeni użytkownicy maja możliwość doskonalenia swojego warsztatu badawczego i pracy na dobrze opracowanych źródłach. Docenić należy także edukacyjny potencjał tej inicjatywy, promującej aktywne podejście do materii historycznej, skoncentrowanej na śledzeniu procesów tworzenia historii history making. Tym samym projekt ma charakter zarówno edukacyjny, jak i naukowy, a aktywna współpraca profesjonalnych historyków z wolontariuszami-amatorami pozwala zachować odpowiednią jakość badań.