Wikimania 2012 – współpraca wikipedystów z instytucjami GLAM

Wikimania to doroczna konferencja międzynarodowa poświęcona Wikipedii i jej projektom siostrzanym. Organizowana jest co roku w innym kraju i co roku gromadzi około tysiąca uczestników z całego świata. To głównie aktywni edytorzy projektów Wikimedia, ale wydarzenie to współtworzą też osoby z zewnątrz – naukowcy badający społeczności projektów wiki, osoby współpracujące z Wikimedia Foundation i jej partnerami na świecie, doradcy i obserwatorzy z organizacji i przedsiębiorstw zainteresowanych rozwojem otwartej edukacji i kultury. W ramach tegorocznej Wikimanii, która odbywała się w Waszyngtonie w dniach 12-15 lipca brało udział około 1600 osób. Polska była reprezentowana przez dziesięciu stypendystów finansowanych z środków Stowarzyszenia Wikimedia Polska, kilku Polaków i Polek pracujących za granicą (w tym m.in. stażystkę Banku Światowego) oraz kilkoro przedstawicieli Polonii w USA.

GLAM to stosowany w środowiskach edytorów projektów Wikimedia skrót oznaczający z grubsza organizacje i instytucje pamięci: galerie, biblioteki, archiwa i muzea (Galleries, Libraries, Archives, Museums). Edytorzy projektów Wikimedia i krajowych partnerów Wikimedia Foundation już od paru lat na różne sposoby współpracują z instytucjami GLAM. Informacje o tych relacjach gromadzone są przez zespół wolontariuszy i pracowników Wikimedia Foundation na specjalnej stronie.

Relacje GLAM – Wiki można podzielić na sformalizowaną, prowadzoną w ramach oficjalnych umów i projektów współpracę i na współpracę niesformalizowaną, ale przyjazną wobec tych instytucji. Można mówić też o korzystaniu z zasobów instytucji GLAM bez ich zgody, czasem nawet wręcz wbrew ich woli, ale zawsze zgodnie z obowiązującym prawem. Wszystkie te trzy formy relacji były szeroko omówione w czasie tegorocznej Wikimanii, w znacznym stopniu poświęconej właśnie tej sferze działalności projektów Wikimedia.

Łącznie wątkowi GLAM poświęcono sześć sesji w głównym programie konferencji i dwa spotkania towarzyszące, na których wygłoszono łącznie czternaście wykładów, poprowadzono dwa warsztaty i trzy panele dyskusyjne. Wątki GLAM-owe obecne były także w wielu innych sesjach głównego programu, min. w sesjach technicznych i tych dotyczących organizacji partnerskich Wikimedia Foundation.

Symboliczny był fakt, że oficjalna część konferencji rozpoczęła się od Google Opening Reception w głównym holu Biblioteki Kongresu USA, na które oprócz Wikipedystów i pracowników Google zaproszeni zostali także przedstawiciele amerykańskich instytucji GLAM i dyplomaci z całego świata (w tym czworo z Polski), a zakończyła wykładem Davida Ferriero, dyrektora Narodowych Archiwów USA, w dużym stopniu poświęconym współpracy tej instytucji z Wikipedią.

Część oficjalna konferencji

Google Opening Reception odbywające się w gmachu bardzo szacownej Biblioteki Kongresu miało charakter głównie towarzyski, ciekawe w nim było wymieszanie osób „pod krawatem” – reprezentujących różnego rodzaju „poważne” instytucje ze zdecydowanie luźniej ubranymi Wikipedystami, programistami Fundacji Wikimedia i pracownikami technicznymi Google.

Sesje GLAM-owe w oficjalnej części konferencji zostały podzielone tematycznie. Pierwszy ich blok dotyczył zagadnień prawnych, drugi współpracy w różnych krajach świata, trzeci wciąganiu pracowników instytucji do edytowania projektów Wikimedia, czwarty był panelem dyskusyjnym dotyczącym roli i doświadczeń krajowych koordynatorów, piąty dotyczył konkursu Wiki Loves Monuments, szósty koncentrował się wokół kwestii tworzenia dokumentacji fotograficznej, w ramach siódmego omówiono współpracę z nauką i archiwami i wreszcie ostatni, ósmy, był poświęcony czysto technicznym kwestiom funkcjonowania projektów Wikimedia. Ze względu na to, że nie sposób było uczestniczyć we wszystkich sesjach, z których część odbywała się równolegle z innymi, omówię tylko te, w których sam brałem udział.

Sesja dotycząca aspektów prawnych

Sesja dotycząca aspektów prawnych rozpoczęła się od wykładu Jeana-Frédérica Berthelota z Wikimedia France. Berthelot skupił się na kwestii prawnych i pozaprawnych regulacji dostępu do utworów z domeny publicznej będących w posiadaniu instytucji GLAM oraz podał przykłady nieprzyjaznego wykorzystywania takich treści w projektach Wikimedia. Podkreślił istnienie silnej tendencji do zawłaszczania domeny publicznej przez wydawców związanych z instytucjami GLAM. Pokazał przykłady not copyrightowych, zabraniających niemal wszystkiego, stosowanych we Francji i USA w książkach i na stronach internetowych zawierających w rzeczywistości utwory, do których już dawno wygasły majątkowe prawa autorskie. Wskazał, że często takie podejście wymusza podpisywanie umów, które zezwalają na to, co i tak jest prawnie dozwolone. Przykładem takich legalnych praktyk, regulowanych jednak niepotrzebnie osobnymi umowami może być skanowanie całych książek z domeny publicznej w Bibliotece Parlamentu Francji czy ignorowanie wewnętrznych regulaminów i pobieranie danych wbrew woli właścicieli stron, czasem za pomocą trików technicznych obchodzących ograniczenia w kopiowaniu, jak to miało miejsce w przypadku zdjęć obrazów z Londyńskiej National Portrait Gallery i Google Art Project.

Pod koniec wystąpienia Berthelot wskazał na ryzyko takich działań, które mimo, że legalne mogą skończyć się ryzykownymi procesami sądowymi. Jednocześnie stwierdził, że w niektórych przypadkach takie – pozornie nielegalne działanie – staje się koniecznoścą, wymuszającą na wielu instytucjach GLAM przemyślenie i zmianę własnej polityki udostępniania twórczości, która z definicji jest dobrem publicznym, nad którą sprawują jedynie pieczę i które zgodnie ze swoją misją powinny jak najszerzej rozpowszechniać.

Drugi wykład, autorstwa Richarda J. Walkera, dotyczył jego walki ze spadkobiercami Egona Petri o udostępnienie w Wikipedii choć jednej fotografii przedstawiającej tego wybitnego niemieckiego pianistę. Spadkobiercy odmówili współpracy, w związku z czym Richard musiał znaleźć zdjęcie, do którego nie mogli by oni sobie rościć praw. Znalazł je w końcu w polskim czasopiśmie „Ruch Muzyczny”, a mógł je użyć korzystając z faktu, że polskie prawo autorskie do maja 1994 r. nie chroniło zdjęć, o ile nie znajdowała się na nich wyraźna nota o zastrzeżeniu praw autorskich. Walker sugerował, że prawa autorskie moralne powinny wygasać wraz ze śmiercią autora, a jego spadkobiercom nie powinno należeć się prawo do zakazywania rozpowszechniania jego twórczości.

Trzeci wykład omawiał kwestie problemów prawnych dotyczących uruchomienia i udostępniania treści w projekcie amerykańskiej publicznej biblioteki cyfrowej (Digital Public Library of America), które okazały się bardzo podobne do tych, które mają projekty Wikimedia.

Ostatni wykład, prowadzony przez Jarka Tuszyńskiego, emigranta z Polski, był bardziej techniczny i dotyczył kwestii tworzenia szablonów opisujących zdjęcia pozyskane z instytucji GLAM i warunków ich poprawności z punktu widzenia Wikimedia Commons i tychże instytucji.

Ambasadorzy GLAM

Panel dyskusyjny dotyczący tzw. ambasadorów GLAM – czyli oficjalnych koordynatorów współpracy krajowych instytucji GLAM z projektami Wikimedia, rozpoczęła prezentacja pięciu ambasadorów, którzy odnieśli dość spektakularne sukcesy: Liama Wyatta z Australii, Ashleya Van Haeftena z Wielkiej Brytanii, Lori Byrd Phillips z USA, Shani Evenstine z Izraela, Noopur Raval z Indii, Adrienne Alix z Francji i Barbary Fischer z Niemiec. Każda z tych osób przedstawiła kilka udanych projektów, wymagających sformalizowania współpracy między instytucjami GLAM a projektami Wikimediów. Z ciekawszych form współpracy – omówiono długofalowy projekt z British Library i British Museum, konkurs fotograficzny przeprowadzony wspólnie z Teylers Museum w Holandii, współpracę z Lakhota Museum Jamnagar w Indiach, Smithsonian Institution oraz Państwowymi Archiwami Izraela. Paneliści podkreślili też to, że ważna jest nie tylko liczba i jakość pozyskanych zdjęć czy skanów, lecz także głębsza współpraca z instytucją – zachęcanie jej pracowników do uczestniczenia w projektach Wikimedia, wyszukiwanie nowych pól współpracy, może nawet tworzenie nowych, dedykowanych projektów. Na koniec dyskutowano i omawiano typowe problemy współpracy z instytucjami GLAM (umowy, traktowanie Wikipedystów, strategie rozmów z urzędnikami). Rozmawiano też o współpracy z komercyjnymi podmiotami takimi jak domy mody czy muzea Madame Tussauds.

Wiki Loves Monuments

Sesja poświęcona globalnemu konkursowi Wiki Loves Monuments rozpoczęła się od przedstawienia jego idei i zasad przez jego koordynatorów – Maartena Dammersa i Lodewijka Gelauffa.

Konkurs polegać ma na fotografowaniu obiektów z oficjalnych list zabytków nieruchomych poszczególnych krajów i publikowania ich we wrześniu w repozytorium Wikimedia Commons za pomocą dedykowanego formularza. Następnie lokalne jury wybiorą po dziesięć najlepszych zdjęć, które wejdą do konkursu na poziomie globalnym. W tym roku akces do konkursu zgłosiło 35 państw. Kluczowym problemem w organizacji konkursu jest sporządzenie i udostępnienie w Wikipedii listy zabytków, co zazwyczaj wymaga pozyskania jej w edytowalnym formacie elektronicznym z krajowej instytucji państwowej zajmującej się jej prowadzeniem, a następnie jej przetworzenie do przyjaznej dla czytelników formy tabelarycznej. Swoje doświadczenia w tym zakresie omówili wikipedyści z Austrii, którzy za swoją zeszłoroczną pracę przy europejskiej edycji konkursu otrzymali nagrodę Zedlera przyznawaną przez niemiecki Bundesdenkmalamt i Wikimedia Deutchland. W trakcie panelu dyskusyjnego dyskutowano jak zorganizować konkurs w krajach, które nie mają oficjalnego spisu zabytków oraz takich, które mają bardzo obszerne spisy, dochodzące w niektórych przypadkach do około miliona pozycji (Włochy, Wielka Brytania, Niemcy). Omawiano też problemy prawne, takie jak brak prawa panoramy we Włoszech i Francji, które uniemożliwiają legalne publikowanie zdjęć obiektów do których projektu architektonicznego nie wygasły jeszcze prawa autorskie oraz problemy czysto organizacyjne, takie jak pozyskiwanie środków od sponsorów.

Archiwa i nauka

W ramach bloku Science and Archives pierwszym wykładem była prezentacja Sary Snyder z Archiwum Sztuki Amerykańskiej Smithsonian Institution, która omówiła zakończony pełnym sukcesem projekt współpracy z Wikiźródłami i Wikimedia Commons. Najpierw jednak opisała swoje pierwsze doświadczenia dotyczące edytowania Wikipedii – głównie dodawanie linków do stron Simithsonian i ich usuwanie przez administratorów jako rodzaj spamu. W 2010 Wikimedia D.C. skontaktowała się ze Smithsonian i uruchomiła projekt współpracy. W 2011 Sara Stiech została GLAM-amabasadorem w Smithsonian. Przygotowała dedykowane narzędzia, takie jak specjalny kreator przesyłania plików, szkoliła z edytowania projektów Wikimedia kolejne grupy pracowników Smithsonian, którzy dzięki temu napisali kilkadziesiąt artykułów i załadowali setki skanów, zaczęli też pracować samodzielnie w Wikiźródłach. Dzięki użyciu linków w przypisach – w artykułach w Wikipedii i opisach skanów w Wikimedia Commons oglądalność stron Smithsonian wzrosła dwukrotnie w 2011 w stosunku do 2010 roku! Dodatkowo, współpraca z Wikipedią została pozytywnie dostrzeżona przez amerykańskie media. Autorka prezentacji starała się zachęcić do powtórzenia schematu współpracy archiwów Smithsonian wskazując na pięć podstawowych korzyści obu stron:

1. Wiele archiwów zawiera unikalne zbiory, które nie mają szansy ujrzeć dnia dziennego bez współpracy z Wikipedią.

2. Większość z tych zbiorów znajduje się w domenie publicznej, nie ma więc żadnych przeszkód prawnych do nawiązywania tego rodzaju współpracy i ich udostępniania online.

3. Robienie kwerendy archiwów na prośbę Wikipedystów lub z ich bezpośrednim udziałem jest ciekawym doświadczeniem dla obu stron.

4. Dla Wikipedii archiwa stanowią naturalne, wiarygodne i usystematyzowane źródła do pisania artykułów.

5. Nie do przecenienia jest wiedza archiwistów – których zadaniem jest to samo co robią Wikipedyści – czyli gromadzenie i udostępnianie wiedzy.

Dominic McDevitt-Parks, który przez rok był rezydentem GLAM (pracownikiem kontaktowym opłacanym przez Fundację Wikimedia) w Narodowych Archiwach USA omówił swoje doświadczenia z tej działalności. Na początku porównał Wikiźródła do Internet Archive i Projektu Gutenberg wskazując na swoistą wyższość tego pierwszego. W ramach prowadzonego projektu współpracy, praca została podzielona w ten sposób, że pracownicy Archiwum zajmowali się selekcją i następnie masową wysyłką skanów do Wikimedia Commons z wewnętrznego repozytorium dostępnego tylko w ramach intranetu tej instytucji, do czego zostało napisane specjalne narzędzie pośredniczące. Edytorzy Wikiźródeł korzystając z zestawu szablonów i stron organizacyjnych zajmują się natomiast ręcznym przepisywaniem skanów do formatu tekstowego oraz katalogowaniem i kategoryzowaniem obrobionych w ten sposób dokumentów. Po sprawdzeniu poprawności tej pracy, pracownicy Archiwów dodają teksty z Wikiźródeł do swojego katalogu on-line. Do lipca 2011 opracowano w ten sposób 71 dokumentów (ok 400 stron) – do lipca 2012 dodano kolejne 200 dokumentów i praca ta stale postępuje.

Daniel Mietchen z Niemiec starał się odpowiedzieć na pytanie, czy instytucje zajmujące się naukami przyrodniczymi i związane z nimi repozytoria i muzea powinny być inaczej traktowane przez projekty Wikimedia niż muzea i instytucje kultury? Główna różnica – muzea kultury mają unikalne obiekty, których nigdzie indziej nie ma, natomiast muzea przyrodnicze mają obiekty naturalne (skały, szkielety zwierząt, preparaty medyczne), które można często zobaczyć też w innych miejscach. Stąd samo fotografowanie ich ma ograniczony sens. Współpraca powinna raczej iść w kierunku wspólnego przygotowania artykułów i korzystania z nich w opisach obiektów w muzeach, do czego szczególnie przydatna jest idea QRpedii – strony, za pomocą której można łatwo generować kody QR kierujące do wybranych artykułów w wybranej wersji językowej Wikipedii. Autor omówił kilka przykładów współpracy z muzeami przyrodniczymi w Holandii i Niemczech. QR-kody umieszczane na tabliczkach informacyjnych, kierujące właścicieli smartfonów do artykułów w Wikipedii są m.in. stosowane w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie, w zoo w Sofii oraz w Muzeum La Plata w Argentynie. Po wykładzie rozpoczęła się dość obszerna dyskusja, głównie o tym, ze nauka to nie tylko muzea i ogrody zoologiczne. Osoby z sali podawały przykłady bezpośredniej współpracy z instytutami naukowymi w swoich krajach.

Końcowy wykład plenarny Davida Ferriero – szefa Narodowych Archiwów USA miał charakter bardzo osobisty. Ferriero zaczął od tego, że jest wielki fanem Wikipedii. Stwierdził, że w dużym stopniu pod wpływem sukcesu Wikipedii rozpoczął wdrażanie w podległych mu instytucjach program otwartościowy, w skład którego wchodzi pełna digitalizacja zasobów i udostępnienie ich w skatalogowanej, łatwej do wyszukania formie w internecie i poprzez dedykowane aplikacje wyszukiwania i wyświetlania na urządzenia mobilne. Stwierdził jednak, że i tak takie projekty jak Wikipedia i Wikiźródła będą potrzebne do selekcji i upowszechniania zasobów Archiwów USA w formie łatwo przyswajalnej przez czytelników. Jako przykład kreatywnego wykorzystania zasobów Archiwów wskazał zdjęcie amerykańskich żołnierzy z 1939 r, które rozpoczęło pisanie artykułu o desegregacji rasowej w US Army. Po tym jak zdjęcie było umieszczone na stronie głównej anglojęzycznej Wikipedii – kliknęło w nie przez tylko jedną godzinę ponad 4 miliony osób, podczas gdy wszystkie serwisy Narodowych Archiwów ogląda nie więcej niż 12 milionów użytkowników rocznie. Na koniec oddał honory Wikipedystom, którzy napisali nagrodzone medalem hasło o okręcie USS Arizona, przeczytane przez ponad 20 milionów osób i które samo wygenerowało ok 4-milionowy ruch do serwisów Narodowych Archiwów (kliknięcia w linki do źródłowych dokumentów i zdjęć). Na koniec swojego wykładu poprosił, aby Wikipedyści kontynuowali swoją pracę tak jak to robią do tej pory. Wikipedia ma wady, ale społeczny sposób jej współtworzenia i trzymanie się zasad neutralnego punktu widzenia oraz weryfikowalności powoduje, że staje się ona z czasem coraz bardziej wiarygodna.

Imprezy towarzyszące

W spotkaniu grupy Wikipedia Loves Libraries (WLL), które odbyło się 11 lipca w bibliotece Gelmana, uczestniczyło ok 30 osób – mniej więcej po połowie edytorów Wikipedii z całego świata i amerykańskich bibliotekarzy. Na wstępie dla bibliotekarzy przygotowany został warsztat pomagający im zrozumieć model Wikipedii od kuchni oraz wykład wprowadzający do już trwających form współpracy projektów Wikimedia z tego rodzaju instytucjami prowadzonymi w ramach tzw. wikiprojektu WLL. Wykład Q Miceli, bibliotekarki-stażystki pracującej na Uniwersytecie Princeton i zarazem zaangażowanej Wikipedystki, która jest główną inicjatorką WLL oraz wykład Karen Weiss z Archiwum Sztuki Amerykańskiej (części Smithsonian Institution) ukazał korzyści i wyzwania związane ze współpracą Wikipedii z instytucjami GLAM z perspektywy obu stron, przy czym wykład Q Miceli omawiał przykłady przyjaznych form współpracy niesformalizowanej, a wykład Karen Weiss współpracy opartej na ściśle określonych zasadach wynikających z umowy między Smithsonian i Wikimedia D.C. Końcowy panel dyskusyjny rozwinął się w pracę w podgrupach nad konkretnymi projektami współpracy, w tym m.in. nad sposobem pół-automatycznego przeniesienia archiwalnych zapisów nutowych za pomocą nowego dodatku do oprogramowania Wikipedii umożliwiającego bezpośrednie, automatyczne odtwarzanie muzyki z nut.

GLAM Night Out było imprezą poboczną, zorganizowaną 12 lipca, w późnych godzinach wieczornych w sali konferencyjnej Newseum (Muzeum dziennikarstwa). Jej pierwszym punktem było ogłoszenie powstania amerykańskiego konsorcjum GLAM, sieci osób i instytucji zainteresowanych wzajemną wymianą doświadczeń i współpracy, po którym nastąpiła dyskusja nad możliwymi formami aktywności tej nowej struktury. W drugiej części spotkania omówiono współpracę Wikipedii z amerykańską instytucją konsumencką „Consumer Reports”, w zakresie zwalczania nieuczciwych praktyk korporacyjnych, szczególnie wśród producentów żywności i leków, które często przekładają się na celowe wprowadzanie mylących treści do artykułów w Wikipedii. „Consumer Reports” zatrudnił na roczny kontrakt wikipedystę-rezydenta, mającego przejrzeć archiwa tej instytucji w celu wykorzystania ich do uźródłowienia artykułów w Wikipedii i mającego również przeszkolić pracowników tej instytucji w edytowaniu projektów wiki. Dla osób mniej zainteresowanych sprawami konsumeryzmu była to dobra okazja do nieformalnych dyskusji, które przy lampce wina można było prowadzić na dachu Newseum, z którego rozciąga się piękny widok na budynek Kapitolu i National Mall.

Bogactwo i obszerność tematów dotyczących współpracy organizacji GLAM z projektami Wikimedia rośnie z każdą kolejną Wikimanią, czego kolejnym potwierdzeniem była również jej tegoroczna edycja. Jest to z pewnością część działalności projektów Wikimedia, która ma kluczowe znaczenie dla ich przyszłości. Z jednej strony współpraca ta ma szansę podnieść jakość treści projektów Wikimedia poprzez dostęp do obszernych materiałów źródłowych i wciągnięcie pracujących w instytucjach GLAM fachowców do ich współtworzenia, a z drugiej strony, jak pokazują przykłady Smithsonian Institution czy Narodowych Archiwów USA, jest też potencjalnie bardzo owocna dla tych instytucji. Projekty Wikimedia są bowiem naturalnym, społecznie samoregulującym się pasem transmisyjnym między zasobami i wiedzą fachową zgromadzoną w instytucjach GLAM a szerokimi rzeszami internautów szukającymi łatwo dostępnej, bezpłatnej wiedzy.

Tomasz Ganicz, wikipedysta z 10. letnim stażem, prezes Stowarzyszenia Wikimedia Polska. Tekst udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska. Na zdjęciu: sesja Open Licenses and GLAM What makes sense? (Wertuose, CC BY-SA)