Digitalizacja jako działanie społeczne. Aspekty edukacyjne

Działania digitalizacyjne wykroczyły poza ramy instytucji – cyfryzacją treści może się obecnie zająć każdy. Wystarczy nawet podręczny sprzęt, żeby rozpocząć przygodę z transponowaniem zawartości fizycznych nośników lub materiałów przekazywanych przez osoby pamiętające określone wydarzenia na formę cyfrową.

Digitalizacja stała się działaniem społecznym. Umożliwia grupom ludzi odzyskiwanie i ponowne uaktywnianie przeszłości. Promuje mikrohistorie, pozwalając na pełniejsze poznanie tego, co było. Daje również szansę na łatwiejsze archiwizowanie teraźniejszości, tego, co jutro będzie już przeszłością, ale dzięki podręcznym urządzeniom może zostać zachowane i upubliczniane. Oddolny charakter niektórych działań digitalizacyjnych może jednak rodzić problemy.

Często działania tego typu odbywają się z pominięciem archiwizacyjnych standardów wypracowanych przez profesjonalne instytucje. Zapewne mnóstwo digitalizowanych oddolnie zasobów może być bezwartościowych dla instytucji działających zgodnie z określonymi procedurami, ale nie oznacza to, że materiały będą zupełnie nieprzydatne dla kolejnych pokoleń lub bieżącego wykorzystania. Wyjście poza formalizm, który wynikać może z ignorancji, niedostępności specjalistycznego sprzętu, braku umiejętności obsługi mediów lub ze zwykłej ludzkiej ciekawości i rozpoznawania możliwości wykorzystania podręcznych urządzeń, może być atutem. Jeśli tylko baczniej przyjrzymy się społecznym aspektom digitalizacji, szybko da się odnaleźć inne jej zastosowania.

Cyfryzacja – edukacja

Jednym z potencjalnych zastosowań społecznych jest użycie edukacyjne. Działanie digitalizacyjne organizowane jako projekt nastawiony na realizację określonego celu może być traktowane jako przynoszące edukacyjne korzyści. Jeśli świadomie skonstruować proces digitalizacji jako aktywność nastawioną na realizację – z jednej strony – właśnie celu związanego z cyfryzacją określonych zasobów, wydarzeń czy archiwizowania rzeczywistości, z drugiej – celu pedagogicznego, możemy otrzymać interesujące rezultaty. Wystarczy sformatować projekt pod kątem kilku rodzajów aktywności i zdobywania wybranych umiejętności, by digitalizacja mogła być nie tylko działaniem obywatelskim rozumianym jako możliwość oddolnego wykorzystania przez grupy lub jednostki, ale również procesem krytycznej edukacji w różnych obszarach. Na co warto położyć nacisk, żeby digitalizacja mogła być również świadomie przygotowanym działaniem pedagogicznym? Poniżej kilka propozycji.

Praca w grupie. Uczestniczki i uczestnicy projektu przygotowywaliby go jako grupa. W ten sposób doskonaliliby umiejętność drużynowej pracy, argumentacji na rzecz określonych pomysłów, wspólne konstruowanie celu i poszanowanie poglądów jednostek. Istotne byłoby dążenie do pogodzenia demokratycznego aspektu oddolnej digitalizacji z celami jednostek wykraczających poza demokratyczną zgodę i odkrywających w ramach oporu przeciwko narzuconym znaczeniom inne obszary warte uwzględnienia w projekcie. Pozwalałoby to na opowiadanie „prawdy grupowej”, ale z możliwością uwzględnienia głosu jednostki, podkreślając tym samym zgodę na kształtowanie tożsamości poza głównym nurtem. Poza tym uczestniczki i uczestnicy byliby zmuszeni opracować lub odnaleźć wspólnie w innych działaniach metody pracy, z jakich skorzystają, oraz określić wykorzystane narzędzia.

Praca do i z mediami. Digitalizacja wymaga nie tylko cyfrowych narzędzi, ale i ustalenia, w jaki sposób zgromadzone dane zostaną przedstawione. Uczestniczki i uczestnicy musieliby zaplanować sposoby gromadzenia danych oraz zdecydować o sposobie prezentacji zasobów. Gdyby projekt miał opierać się na danych zebranych na przykład od mieszkańców określonego obszaru, czy to w formie udostępnienia fizycznych przedmiotów, czy też rejestracji wspomnień, musieliby zaplanować strategię rozgłoszenia informacji o projekcie, jego promocję, współpracę z mediami.

Działanie na rzecz społeczności. Projekt mógłby służyć społeczności lokalnej. Należałoby wówczas, w zależności od potrzeb, zachęcić mieszkańców do udziału lub skupić się na promocji efektów, namawianiu do skorzystania z przygotowanego archiwum. Zmuszałoby to nie tylko do promowania projektu, ale również prowadzenia go od początku do końca z myślą o odbiorcach, aby nie był działaniem tylko dla grupy, która realizuje go i rozwija własne umiejętności. Wymagałoby także rozpoznania potrzeb społeczności, żeby proces digitalizacji mógł być działaniem uczestniczącym i nie opierał się na narzucaniu archiwizacji tylko wycinków rzeczywistości, faktycznie nieistotnych dla angażowanej grupy ludzi.

Rozwój umiejętności aktywnego działania w społeczności lokalnej. Umiejętność wspólnego organizowania się, grupowej pracy, działania w społeczności i zdobywanie wiedzy o własnym środowisku, a także mobilizowania innych i rozpoznawania ich potrzeb przyczyniałyby się do kształtowania prospołecznej, aktywnej postawy. Tym samym uczestnicy i uczestniczki projektu rozwijaliby obywatelskie kompetencje, pozwalające działać w społeczności na rzecz realizacji również innych celów niż te sformułowane w digitalizacyjnym projekcie.

Poszerzanie zasobów wiedzy. Poza rozwojem umiejętności społecznych i obywatelskich, uczestniczki i uczestnicy musieliby poszerzyć zasób wiedzy podczas przygotowań projektowych. W trakcie realizacji w kontakcie z digitalizowanymi materiałami, ludźmi przekazującymi wspomnienia albo archiwizowaniem otaczającej rzeczywistości materialnej i społecznej zdobywaliby wiedzę na temat miejsca, w którym funkcjonują lub do którego przybyli realizować projekt. Pozwoliłoby to nie tylko na osiągnięcie trwalszych rezultatów niż przy oparciu wyłącznie na edukacji książkowej, ale również przyczyniłoby się do kompleksowego rozwoju i łączenia ze sobą wiadomości, umiejętności z różnych obszarów edukacji.

Działalność ratunkowa. Rozwój wiedzy z określonych obszarów, rozpoznawanie potrzeb społeczności lokalnej i świadomość historycznych, kulturowych i społecznych przemian pozwalają również na aktywne działanie ratunkowe. Uczestniczki i uczestnicy projektu mogliby w ten sposób zachowywać przed zniszczeniem świadectwa historyczne lub archiwizować wybrane aspekty współczesności, wykorzystując zdobytą wcześniej wiedzę. Wiedza wykorzystana w działaniu owocowałaby nieustannym poszerzaniem horyzontów, co byłoby przydatne w dalszych działaniach społecznych, nie tylko wykorzystujących digitalizację.

Przygotowanie projektu pod kątem edukacyjnych zastosowań i zdobywania przez uczestniczki i uczestników określonych umiejętności to jedna sprawa. Trzeba jeszcze mieć pomysł, w jakich warunkach zorganizować projekt, żeby realizował cele edukacyjne i digitalizacyjne. Przykładowe możliwości:

  • » Działania w ramach szkolnej, formalnej edukacji, na przykład przy realizacji materiału z określonych przedmiotów: historii, wiedzy o społeczeństwie, wiedzy o kulturze, a także w ramach lekcji wychowawczych.
  • » Pozaformalne działania w obrębie szkoły: działania kół zainteresowań, oddolna aktywność uczniów we współpracy z nauczycielami i rodzicami. Archiwizacja rzeczywistości szkolnej oficjalnej i nieoficjalnej dla kolejnych roczników. Na pograniczu działań formalnych i nieformalnych znajduje się obowiązkowy gimnazjalny projekt edukacyjny, realizowany w grupach uczniowskich koordynowanych przez nauczycieli.
  • » Działania instytucji kulturalnych: angażowanie społeczności lokalnej, młodzieży i dorosłych w projekty digitalizacyjne animowane przez instytucje, służące upamiętnianiu wydarzeń, osób, odświeżaniu historii lokalnej itp.
  • » Działania oddolnych, nieformalnych grup pasjonatów.

Digitalizacja oddolna i uczestnicząca jako złożona przestrzeń edukacyjna

Jak starałem się wykazać, digitalizacja zorientowana społecznie, wykraczająca poza zbudowanie archiwum, może służyć m.in. osiąganiu celów edukacyjnych. Projekty digitalizacyjne pozwalają na eksperymentowanie z kompleksowym działaniem, nastawionym na realizację celów z zakresu edukacji obywatelskiej, historycznej, wielokulturowej, poszerzając wiedzę na temat lokalności, a wszystko to przy nieustannym rozwijaniu umiejętności obsługi mediów, tworzenia komunikatów i krytycznego namysłu nad wykorzystaniem nowoczesnych technologii komunikowania. Oczywiście zawsze istnieje ryzyko, że społeczne wykorzystanie digitalizacji, nastawienie na aktywność uczestniczek i uczestników oraz działanie ukierunkowane na zmianę społeczną przyćmi cel związany z digitalizowaniem określonych zasobów, ich przedstawianie, może również odsunąć nieco w cień ratowniczy aspekt digitalizacji. Jeśli jednak osoby zainteresowane pedagogicznym wykorzystaniem odpowiednio przygotują projekt, spróbują skonsultować się z działaczami lub profesjonalistami na co dzień zajmującymi się digitalizacją, realizowanie różnorodnych celów w tym samym czasie wydaje się być jak najbardziej możliwe.