Wikitrolle i haktywiści

Jon Brodkin z okazji dziesięciolecia Wikipedii opublikował subiektywną listę dziesięciu największych mistyfikacji w historii Wikipedii. Wśród nich znajduje się sprawa fikcyjnego polskiego komunisty Henryka Batuty oraz postać karaibskiego pirata stworzonego od podstaw przez studentów z George Mason University.

Dziesięć oszustw na dziesięciolecie

W próbie wmówienia internautom tego, że brytyjski premier Tony Blair był w młodości wielbicielem Adolfa Hitlera, czy przedwczesnym uśmiercaniu znanych osób w treści ich własnych haseł biograficznych trudno doszukać się głębszego sensu. Za częścią z podejmowanych przez internautów mistyfikacji kryje się jednak jakaś idea, przez co wykraczają one poza zwykły wandalizm, stając się zaangażowaną społecznie czy ideologicznie prowokacją.

Brodkin, oprócz opisania przypadku Henryka Batuty czy pirata Edwarda Owensa, uwagę zwraca przede wszystkim na tzw. Essjay Controversy – sprawę Ryana Jordana, który jako redaktor Wikipedii o nicku Essjay zaskarbił sobie szacunek społeczności wikipedystów, legitymując się fałszywymi tytułami naukowymi oraz fikcyjnym dorobkiem i doświadczeniem zawodowym. Wystarczyło tylko, że wpisał te informacje na swojej stronie użytkownika, a pozostali wikipedyści (łącznie z zarządem Fundacji Wikipedii) uwierzyli w nie bezkrytycznie, łamiąc zasady budowania prestiżu użytkownika wyłącznie w oparciu o jego realne zasługi dla encyklopedii i społeczności. Doszło nawet do tego, że piastując kilka ważnych funkcji administracyjnych na Wikipedii Jordan został zatrudniony w fundacji Wikia. Afera Ryana Jordana pokazała, jak niezbędne jest krytyczne podejście do informacji udostępnianych przez wikipedystów.

Wikitrolle i haktywiści

Kim są jednak ludzie zajmujący się fałszowaniem lub tworzeniem nieistniejących faktów na Wikipedii i co tak naprawdę kieruje ich poczynaniami? Czy są to jedynie wandale bezmyślnie sabotujący największy otwarty internetowy projekt encyklopedyczny, czy także aktywiści starający się zwrócić uwagę na ważne problemy? Pnina Shachaf oraz Noriko Hara w artykule „Beyond vandalism: Wikipedia trolls” dokonują analizy zjawiska wikitrollowania na przykładzie hebrajskiej Wikipedii. Do wybrania tego właśnie obszaru encyklopedii przyczyniły się jej relatywnie niewielkie rozmiary (28. miejsce pośród wszystkich wersji językowych) oraz wysoka aktywność użytkowników stawiające ją na drugim miejscu (po anglojęzycznej) pod względem stosunku ilości edycji do liczby stron. Jednym z ciekawszych wniosków artykułu jest odróżnienie trolli działających w przestrzeni Wikipedii od tych znanych z pozostałych obszarów internetu (np. popularnych portali informacyjnych). Metody, motywacje i schematy działania tych pierwszych przypominają bowiem raczej postawy i zachowania tradycyjnych hakerów.

Pierwszą grupę, zainteresowaną np. umieszczaniem w jak największej liczbie haseł fikcyjnych powiązań do Adolfa Hitlera, swobodnie można nazwać Wiki-trollami. Dla odróżnienia, drugą grupę, zainteresowaną tworzeniem bardziej zaangażowanych quasi-oszustw (mistyfikacji), można określić jako encyklopedycznych haktywistów. Termin ten, utworzony z połączenia słów „haker” i „aktywista”, oryginalnie określa osoby stosujące hakerskie metody dla osiągnięcia jakiegoś wyższego celu. Osoby podpisujące się pod tą ideologią działają głównie na polu „elektronicznego nieposłuszeństwa obywatelskiego” związanego z kwestiami politycznymi, ekologicznymi lub społecznymi. Jeśli jednak spojrzeć na tego typu działania pod kątem hakowania kultury, część mistyfikacji powstałych w przestrzeni Wikipedii można uznać właśnie za działania haktywistyczne. Działaniem takim była bez wątpienia m.in. próba zwrócenia uwagi społeczeństwa na problem nazw ulic noszących nazwy komunistycznych bohaterów, przez akcję stworzenia hasła fikcyjnego Henryka Batuty.

Truthlinesswikiality

Rozważając ten temat warto także zwrócić uwagę na dwa stworzone przez satyryka Stephena Colberta pojęcia, które doskonale wpisują się w kulturę cyfrową oraz model funkcjonowania Wikipedii. Truthliness (prawdowatość?) opisuje nowy rodzaj prawdy (występujący szczególnie w mediach elektronicznych), który akceptujemy jako prawdziwy bardziej na zasadzie jego prawdopodobieństwa niż weryfikowalnego potwierdzenia. Według idei „prawdowatości” wystarczy żebyśmy odczuwali coś jako prawdę, aby rzeczywiście nią była.

Wikiality powstało z połączenia słów „wiki” oraz „reality”. Określa autonomiczną rzeczywistość, jaką można wytworzyć w projektach takich jak Wikipedia, gdzie o tym, czy coś jest prawdą, czy nie, decyduje większość (zasada większości). Może to prowadzić do zniekształcenia obiektywnej prawdy przez zastąpienie jej prawdą relatywną uznaną przez niewielką nawet grupę osób mających realny wpływ na kształt hasła lub wręcz zaakceptowaną przez całą społeczność. Ideę wikiality w praktyce wypróbował sam Colbert poprzez publiczne zaproponowanie umieszczenia w haśle na temat słoni adnotacji, że w ciągu ostatniego pół roku populacja tego ssaka powiększyła się trzykrotnie. Na jego apel odpowiedziało tak wielu wikipedystów, że ostatecznie zdecydowano się ograniczyć możliwość edycji tego hasła.

Colbert w obu przypadkach zwraca naszą uwagę na bardzo ważne zjawiska: dużo większą niż kiedyś łatwość manipulowania faktami i zrównanie wagi głosu specjalisty z całkowitym laikiem. Zarówno thruthliness, jak i wikiality miały być jedynie narzędziem artystycznego performance, jednak tak trafnie ujęły problemy nurtujące wirtualne społeczności, że trwale włączone zostały do internetowej nomenklatury.

Wandalizm a mistyfikacja

Jon Brodkin publikując swoją listę dziesięciu mistyfikacji pokazał jednocześnie przekrój zachowań i motywacji użytkowników Wikipedii. Dla części z nich jest to zabawa, dla wielu możliwość budowania wspólnej wartości, a dla jeszcze innej grupy przestrzeń dyskursu, w której toczy się spór różnych idei. Wśród tych grup możemy zaobserwować zachowania będące przejawami zwykłego wandalizmu, zwracaniem uwagi społeczeństwa na wadliwość obecnego systemu dystrybucji informacji lub te aspirujące do miana edukacyjnych projektów krytycznych. Tak jak istnieje wyraźna granica pomiędzy wikitrollami i haktywistami, tak też można próbować wytyczyć granicę pomiędzy dobrą i złą mistyfikacją.

Model funkcjonowania Wikipedii jako otwartego i kolektywnego repozytorium wiedzy nie ma możliwości całkowitego zabezpieczenia się przed oszustwami. Bezsprzeczne jest to, że każda forma oszustwa jest złem wyrządzonym otwartemu modelowi wiedzy, jednak można pokusić się o stwierdzenie, że niektóre z nich (mistyfikacje) z jednej strony przyczyniają się do udoskonalenia koncepcji wolnej i otwartej encyklopedii, z drugiej zaś mogą stać się cennym narzędziem badawczym i edukacyjnym. Niemniej w tak bezkrytycznie odbieranej przez internautów przestrzeni jak Wikipedia granica między wandalizmem a projektem krytycznym jest bardzo płynna.

Dość przejrzyście filozofię swoich działań przedstawiają haktywiści, którzy zgodnie z hakerskim kodeksem postulują, aby podejmowane działania nie niszczyły cudzej pracy i służyły jakiemuś określonemu celowi. Wydaje mi się, że wyjaśnienie to można przyjąć za dobry wyznacznik granicy pomiędzy wandalizmem a mistyfikacją, zarówno w obszarze samej Wikipedii, jak i szerzej, w innych projektach.

Pomimo kontrowersji, mistyfikacja (hoax) może być jednym z ciekawszych narzędzi w edukacji, ponieważ pozwala, w oderwaniu od rzeczywistych faktów obrośniętych kontekstem i dyskursem, skupić się na procesie konstruowania przeszłości i mechanizmach recepcji faktów historycznych. Musimy jednak pamiętać, aby mistyfikacja, jeśli już się na nią decydujemy, zawsze działała w służbie prawdziwej nauki i nigdy nie dochodziło do sytuacji, kiedy nauka posługuje się mistyfikacją w celu osiągnięcia korzyści.

Fot. Marekz (CC-BY-SA)