Zabytki i mieszkańcy Atlantydy Północy w fotografii

Ziemie Odzyskane, Borussia, Ostpreussen, Atlantyda Północy… różnymi imionami nazywane Prusy Wschodnie są niezwykle ciekawym regionem Polski, w którym wciąż odkrywane są małe ojczyzny kolejnych pokoleń, zarówno tych mieszkających jak i ich dawnych mieszkańców oraz ich potomków.

Wydawnictwo multimedialne Instytut Sztuki PAN „Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu” oraz album „Fotograf przyjechał! Der Fotograf ist da!” prezentują dokumentacyjny materiał ikonograficzny z lat 1860-1939 do przedwojennego dziedzictwa architektonicznego Prus Wschodnich oraz życia ich mieszkańców uchwyconego przypadkiem przez fotografów. Publikacje są pokłosiem projektu scalania oraz konserwacji Zbiorów fotograficznych dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu, w którym udział wzięły: Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie, Instytut Sztuki PAN w Warszawie, Archiwum Państwowe w Olsztynie oraz Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

prusy180CD zawiera 7841 fotografii oraz 51 akwareli. Informacje o zdjęciach oraz obiektach na nich się znajdujących umieszczone zostały w dołączonej na płycie bazie danych wykonanej w systemie SEZAM (System Ewidencji Zabytków Architektoniczno-Muzealnych), polskiej wersji stworzonego w 1976 roku w Marburgu programu MIDAS. Do obsługi bazy została użyta przeglądarka MidasBrowser – mało atrakcyjna graficznie, pozostawiająca bardzo wiele do życzenia w zakresie nawigacji, jednak spełniająca swoją podstawową rolę – ułatwienie nawigacji po zespole. Płytę uzupełnia inwentarz zespołu archiwalnego królewieckiego konserwatora zabytków, nie publikowany dotychczas wstęp do tego inwentarza oraz opracowanie dotyczące dziejów samego zespołu.

Na zdjęciach utrwalone zostały głównie zabytki architektury Wschodniopruskiej- kościoły, budynki świeckie jak i pojedyncze szczegóły architektoniczne, detale oraz cenne przedmioty z poszczególnych kościołów. Dzięki działalności konserwatora udało się utrwalić wiele nieistniejących już dziś miejsc oraz zabytków. W zbiorze znajdują się m.in. szczególnie cenna dziś pełną dokumentację fotograficzna nieistniejącego już prawie historycznego centrum Królewca, w tym przechowywanej w królewieckim zamku bursztynowej komnaty. Zbiór zawiera także fotografie zebrane w trakcie badań nad rzeźbą nowożytną Prus Wschodnich.

fotografprzyjechalZdjęcia te są także znakomitym dokumentem życia codziennego mieszkańców Prus Wschodnich. Zostali oni często uwieczni z zaskoczenia lub przypadkiem podczas wykonywania swoich codziennych prac na tle interesujących konserwatora zabytkowych obiektów. Wyeksponowaniem historii tych ludzi stało się celem w albumie „Fotograf przyjechał! Der Fotorgaf ist da!” – katalogu wystawy zdjęć królewieckiego urzędu konserwatorskiego, będącym uzupełnieniem całości projektu. Postacie znajdujące się często na obrzeżu zdjęcia zostały tu wykadrowane oraz powiększone, dzięki czemu powstał całkowicie niezamierzony przez fotografów portret mieszkańców Prus Wschodnich. Przypadkowe często ujęcie ludzi na zdjęciach, właśnie poprzez swoja naturalność, stwarza wrażenie bardzo małego dystansu pomiędzy dzisiejszym odbiorcą a fotografowanymi osobami. Prezentowane fotografie różnią się znacznie od popularnych w tamtym okresie pozowanych zdjęć w dekoracyjnych wnętrzach zakładu fotograficznego, przez co są o wiele bardziej prawdziwe od pozostałych. Pod tym względem album dokonuje czegoś niesamowitego, odsłaniając przed nami z antropologiczną wręcz wnikliwością fragmenty życia nieistniejącej już społeczności.

Zdjęcia na płycie reprodukowane zostały w formacie jpg w niewielkiej rozdzielczości, co nie pozwala na szczegółowe zapoznanie się z wszystkimi ich detalami. W albumie skupiono się na wykadrowaniu poszczególnych, fragmentów pełnowymiarowych zdjęć już poddanych retuszowi, co dało dokonały efekt reprodukcji. O ile płyta zawiera bazę danych pozwalającą na kompleksowe, choć nie najłatwiejsze przeszukiwanie bazy i przedstawia szczegółowe opisy, to album pozbawiony jest niestety indeksu przez co, bez posiadania płyty CD z bazą staje się jedynie estetycznym dopełnieniem projektu.

Niemniej razem, płyta oraz album stanowią doskonałe źródło historyczne. Należy jedynie żałować że twórcy płyty oraz albumu nie pomyśleli o udostępnieniu zbiorów szerszej publiczności w ramach projektu internetowego lub w ramach takich inicjatyw jak The Commons w serwisie Flickr.

Fotograf przyjechał!/Der fotograf ist da!
IS PAN, Warszawa 2005.
liczba stron: 170

Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji.
Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu.

IS PAN, Warszawa 2006
CD